 |
| Του Ανδρέα Παπασταύρου, Πρέσβη |
Οι δυο νέοι ξεκίνησαν με μεγάλο ενθουσιασμό, διότι οι ΗΠΑ ήταν μια νεαρή Δημοκρατία και στην Ευρώπη υπήρχε μεγάλο ενδιαφέρον και περιορισμένη γνώση για τους θεσμούς της. Αυτό όμως που πραγματικά τους ενδιέφερε ήταν η λειτουργία της νέας αμερικανικής Δημοκρατίας. Με τον σκοπό αυτό ταξίδεψαν χιλιάδες μίλια, από την Ανατολική Ακτή έως τον ποταμό Μισισιπή, προσπαθώντας να μάθουν ποιος είναι ο ρόλος του πολίτη σε αυτή τη νέα αμερικανική κοινωνία.
Επέστρεψαν στη χώρα τους μετά από εννέα μήνες και ο Τοκβίλ πέρασε τα επόμενα οκτώ χρόνια συγγράφοντας το πόνημά του με τίτλο «Περί της Δημοκρατίας στην Αμερική» (De la démocratie en Amérique). Ο ενθουσιασμός του συμποσούται στη ρήση του «Μια μεγάλη δημοκρατική επανάσταση συντελείται ανάμεσά μας».To βιβλίο αυτό, βασικό ανάγνωσμα γενεών πολιτειολόγων, έχει χαρακτηρισθεί ως «ίσως ο σημαντικότερος σχολιασμός που έχει γραφεί, για οποιαδήποτε κουλτούρα από οποιονδήποτε, οποτεδήποτε». Πρόκειται για υπερβολή, αλλά όντως το βιβλίο του Τοκβίλ αποτελεί διαχρονικά την πιο σημαντική αφετηρία για όποιον επιθυμεί να μελετήσει τις απαρχές εκείνης της μεγάλης χώρας και να εξηγήσει την εξέλιξή της. Ταυτόχρονα, οι επισημάνσεις του μπορούν να καλύψουν, τηρουμένων των αναλογιών, και πολλές άλλες χώρες.
Το φαινόμενο «Τραμπ 2.0» σαρώνει τα πάντα στο πέρασμά του και όσοι προσπαθούν να το ερμηνεύσουν, συναντούν μεγάλα εμπόδια, λόγω του πρωτοφανούς, τουλάχιστον στον σύγχρονο κόσμο, ευμετάβλητου και τελείως απρόβλεπτου χαρακτήρα της νέας αμερικανικής ηγεσίας. Για τους λόγους αυτούς, η ιστορική ανάλυση του Τοκβίλ προσφέρει αρκετά εργαλεία, ώστε η σύγκρισή της με τη σημερινή πραγματικότητα να αποβεί χρήσιμη.
Τα γραπτά του Τοκβίλ περιέχουν διαπιστώσεις που εντυπωσιάζουν με την επικαιρότητά τους και μπορούν να αποτελέσουν προειδοποιήσεις για το μέλλον. Ο Τοκβίλ ανέφερε τον «ήπιο δεσποτισμό» και το «Κράτος φύλακα», ως μια νέα μορφή καταπίεσης. Είχε εκφράσει τον φόβο ότι μια δημοκρατική κοινωνία θα μπορούσε να καταλήξει υπό τη διακυβέρνηση ενός «κηδεμόνα», ή «φύλακα», με «απόλυτη, σχολαστική, σταθερή, προνοητική και ήπια εξουσία».
Παρατηρώντας τον Τραμπ, θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει πως η επέκταση της εκτελεστικής εξουσίας και η αποδόμηση του «Διοικητικού Κράτους» (Δημόσιες υπηρεσίες) κατατείνει προς μια προσωπική μορφή διακυβέρνησης, η οποία αποδίδει προτεραιότητα στη θέληση του ηγέτη, υπεράνω των καθιερωμένων κανόνων Διοίκησης. Βέβαια, στην προκειμένη περίπτωση, ο Λατίνος ποιητής Ιουβενάλης ερωτά «ποιος φυλάττει τους φύλακες» (Quis custodiet ipsos custodes), ιδίως μάλιστα οσάκις υφίσταται σύγχυση θεσμών και προσωπικών πτυχών.
Ένα άλλο ζήτημα που επεσήμανε ο Τοκβίλ αφορά στην «τυραννία της πλειοψηφίας». Βέβαια, η πλειοψηφία είναι θεμελιώδης δημοκρατική έννοια, αλλά εδώ ο συγγραφέας αναφέρεται στην περίπτωση όπου τα πάθη του πλήθους κατισχύουν των κανόνων δικαίου και των δικαιωμάτων της μειοψηφίας. Μεταφερόμενος στο σύμπαν Τραμπ, ο Τοκβίλ θα αντιμετώπιζε τον λαϊκισμό του Αμερικανού Προέδρου ως υλοποίηση των φόβων του.
Ο Γάλλος συγγραφέας είχε παρατηρήσει ότι στην Αμερική, ο Πρόεδρος είναι συχνά «πειθήνιο όργανο στα χέρια της πλειοψηφίας, κάνοντας ό,τι αυτή αγαπά και μισώντας ό,τι μισεί». Σίγουρα θα είχε σοβαρές επιφυλάξεις απέναντι σε έναν ηγέτη ο οποίος χρησιμοποιεί την άμεση επικοινωνία, μέσω του ιδιόκτητου, προσωπικού του κοινωνικού Μέσου, για να παρακάμψει τους Θεσμούς, μετατρέποντας το κοινωνικό «βωβό σύνολο» σε φωνασκούσα, ενιαία δύναμη η οποία συνθλίβει κάθε αντίρρηση. Στη σκέψη του Τοκβίλ, το «βωβό σύνολο» αντιπροσωπεύει τον κίνδυνο της αυταρχικής εκτροπής, όπου οι Αρχές λήψης αποφάσεων εκπίπτουν, καθιστάμενες απλά όργανα καταγραφής.
Τον Τοκβίλ απασχολεί, επίσης, η διάβρωση των «εθών», (mores), ήτοι των «συνηθειών της καρδιάς». Με τον όρο αυτό, εννοεί την ηθική και διανοητική κατάσταση, τα έθη και τις δοξασίες ενός λαού, περισσότερο από τους νόμους. Σύμφωνα με τα ανωτέρω, ο συγγραφέας θα ενοχλείτο έντονα από τον αγοραίο και ανεξέλεγκτο σύγχρονο πολιτικό λόγο. Ο ίδιος, είχε βαθιά πίστη στην «αξιοπρέπεια των τρόπων» και στην «βασική αφοσίωση στην αλήθεια», ως συνταγματική στάση έναντι του λαού. Όπως σαφώς προκύπτει από τα γραπτά του, θα αντιμετώπιζε τη διάβρωση των αξιών αυτών ως πιο επικίνδυνη για τη Δημοκρατία από συγκεκριμένες πολιτικές.
Ένας άλλος φόβος του Τοκβίλ ήταν ότι η Δημοκρατία θα μπορούσε να οδηγήσει σε «ατομικισμό» (individualisme), όπου οι πολίτες αποσύρονται στην ιδιωτική τους ζωή και χάνουν το ενδιαφέρον τους για το «κοινό καλό». Μελετώντας τον Τραμπ, ο Γάλλος συγγραφέας θα μπορούσε κάλλιστα να ερμηνεύσει τη σημερινή πολιτική πόλωση ως μορφή «ατομικισμού της μάζας» (individualisme de masse), όπου τα άτομα καταναγκάζονται από αυταρχικούς ηγέτες να υιοθετήσουν συγκεκριμένες στάσεις, με τη λογική του «τί θα πρέπει η κοινωνία να κάνει για αυτούς», αντί να συμβάλλουν στο κοινωνικό σύνολο. Θα αισθανόταν δυστυχής, παρατηρώντας την παρακμή διαφόρων ενώσεων πολιτών, οι οποίες λειτουργούσαν ως αναχώματα εναντίον της ανεξέλεγκτης κρατικής εξουσίας.
Ο ρόλος του Τύπου και των δημαγωγών υπήρξε επίσης αντικείμενο μελέτης από τον Τοκβίλ, ο οποίος θαύμαζε τον ελεύθερο Τύπο, αλλά επίσης φοβόταν τη δυνατότητά του να εξάπτει πάθη. Στην περίπτωση Τραμπ, θα αναγνώριζε δημαγωγική στάση, όπου ο ηγέτης χρησιμοποιεί τα εργαλεία της ισότητας για να κερδίσει την εξουσία. Στο έργο του, προειδοποιεί ότι «ο λόγος ενός ισχυρογνώμονος έχει μεγαλύτερη δύναμη από το σύνολο των φωνασκιών χιλίων ρητόρων». Οι σημερινές πλατφόρμες κοινωνικών Μέσων και ο τρόπος με τον οποίο πολλά από αυτά στρεβλώνουν την πραγματικότητα, θα αποτελούσαν επαλήθευση των φόβων του περί του «βωβού συνόλου», που καθοδηγείται από μια φωνή.
Ο Τοκβίλ ήταν θαυμαστής της αμερικανικής ανθεκτικότητας. Μια πολύ γνωστή δήλωσή του ήταν ότι «το μεγαλείο της Αμερικής δεν έγκειται στο ότι είναι περισσότερο φωτισμένη από οποιοδήποτε άλλο έθνος, αλλά στην ικανότητά της να διορθώνει τα σφάλματά της». Με βάση αυτά τα λόγια, θα θεωρούσε τις εκλογές του 2024 ως μια σοβαρή δοκιμασία αυτής της ικανότητας. Θα παρακολουθούσε ανήσυχα τις εξελίξεις για να δει εάν το αμερικανικό σύστημα τήρησης ισορροπιών (checks and balances) και ειδικότερα τα Δικαστήρια και το Σύνταγμα, λειτουργούν ομαλά υπό τη Διοίκηση Τραμπ και μπορούν να αποσοβήσουν απόπειρες υπονόμευσης των κανόνων της Δημοκρατίας.
Ο Τοκβίλ, παρατηρώντας την αμερικανική Δημοκρατία στην παιδική της ηλικία, είχε διαγνώσει εν σπέρματι ελαττώματα, που αναπτύχθηκαν με την ενηλικίωσή της. Οι διαπιστώσεις του όμως δεν αφορούν αποκλειστικά στις ΗΠΑ, αλλά μπορούν να εφαρμοσθούν και σε αρκετές άλλες σύγχρονες Δημοκρατίες. Ο Τοκβίλ προειδοποιεί, αλλά οι αντιδράσεις είναι υπόθεση του λαού μιας εκάστης εξ αυτών. Δεν γνωρίζω εάν υπάρχει υπερπέραν και μετά θάνατον ζωή. Εάν ναι, τότε ο Γάλλος συγγραφέας και πολιτικός θα είναι βαθιά προβληματισμένος με αυτά που συμβαίνουν στις ΗΠΑ και κατ’επέκταση στον σημερινό κόσμο, καθώς φαίνεται ότι επαληθεύονται σημαντικές προβλέψεις του.
naftemporiki.gr
Σ.Σ.: Η Δημοκρατία Τραμπ σ΄ όλο της το μεγαλείο!
Αλλά, τα λόγια του Τοκβίλ, σαν να μας θυμίζουν κάτι από τη δική μας Δημοκρατία, και δη, τη σημερινή.....
«The New Daily Mail»
Newsroom
